Huk ñiqi
Mapa yuriq
“Kanan suyuqa riqishqanam, maychawkarpis llapan riqiyannam. Mananam ichik willakuykunawanllanam kantsiktsu. Kananqa llapan ichikninkunata tinku kuchunkunaman winashun. Exploradorqa, investigadorpa hutinta tsarin, iñishinanam nawipa hutinchaw rikan, tapukuqwan estadisticonam willakuqpa hutinta tsariyan”.
Wilhelm Rickmer-Rickmers, 1930.
Qallanan
Unay patsakunachaw manaraq Primera Guerra Mundial qallaptin, hatun expedicionkuna tsay witsaykunachaw kanaq, manaraq riqishqa hatun rara hirkakunapa. Nawpa expedicionkunaqa hatun yachaykunata tariyaanampaq kanaq; nacionalistakuna, colonialistakuna atipaq. Ichikllayyapayan, ichikllayyapayan logros deportivos nishqan alli rurayman tikrarinaq: nawpa witsana rara rahu hirkaman mana riqishqaraq huk mushuq rurayman tikrakaarinaq.
Ciencia nishqakunachawqa unay yachaykunata, hatun rara rahu hirkakuna patsamamachaw kaqkunata riqita munayarqan. Nacionalista patsa witsaykunachaw Alemania, Austria suyuchaw willakuywan montañismo nishqan hatun campañakunaman takukuriyaanaq, tsayta alli chaskiyaanaq llapan nunakuna.
Sudaméricachaw, 1920 wata ushaq witsaychaw, yamay rara hirka hankakuna atsuyashqatsu kanaq hina yamay suyu riqishqatsu, liyishqatsu kanaq ni mapan niyman kanaqtsu. ni pipis riqishqaraqtsu. Tsaynawpam America del Sur huk chaniyuq expdicionman tikrakaarinaq. *
* Alpinismonawmi, andinismopis qallaqnichaw hankapa expedicioninchawmi kaykan. Qallaqchaw europero cientifico, naturalista, botánico, cartógrafo hina geólogo nishqakunapis hanka suyukunata siglo XIX nishqachaw riqir qallayaanaq.
Hanka Riqiqninkunawan
1939 watachaw, abril killa qallaqchaw, huk expedición purwa huqta nunakunawan Club Alpino Austriaco-Alemán, científicos y deportistas de alta montaña nishqakunawan yarquyaanaq ishkay barcochaw Alemaniapita Peruyaq. Tsaypita huk killanaw quchachaw kaykarnin Callao Puertoman 6 mayo killachaw 1939 watachaw chaariyaananq.
Expediciónqa Hans Kinzl pushaqnin kanaq, payqa hanka expedición 1932wan 1936 watachaw kanaq. Yachatsikuq Kinzlqa huk chaniyuq ashikuy rahu hirkakunapam kanaq tsay wiñay mayinkunapa. Expediciónqa qulla Yuraq Hankachaw kaykan. Kay rurayqa nawpa mapa markapa ushayninmi karqan.
20 mayo killapaqmi, llapan ruraykunatam, imaykatapis expedición qallanampaq rurayarqan: Yungay markachaw huk wayita taarayanampaq ashiyarqan, estadopa wayinkunaman aywayarqan, nuna imayka apaqkunata, ashnukunata, kawallukunata ashiyarqan. Expedicionario nishqakunaqa atska aywakuyta, tukuy purwakunachaw tsay markachaw rurayan. Wakinkuna rara rahu hankaman atipayta munayan, wakinkunananam mapa rurayta qatiyan, 1932 watachaw qallayanqanta.
1939 expediciónnin
Llapan qulla Yuraq Hankapa maapan rurayta munayarqan, alli yaykuyanampaq rara rahu hirkakunaman tsaymi Club Alpino Peru suyupa hirkankakunaman aywayanampaq kima ñiqin 1939 watachaw rurayarqan. Huk suyu 6000 kilómetros cuadrados nishqan kapuyuqmi, chawpinchaw 4000 m kaqkuna, tsay rara rahu hirka 6400 m kanaq, urayninanm 2500 m kanaq.
1939 watachaw, agosto killa qallaq hunaqninkunachaw, uryay pampapa Yuraq Hankachaw usharqan. Ichik simanakunallanam pishirqan wayita kutiyanampaq. Huk aywakuy rahu hirka Perú suyupa chawpinmam sirwinan karqan, tsaychaw Hans Schweizer, Siegfried Rohrer hina germano-suizo Jakob Dienerwan wanuyarqan llimpu rahukunawan pampakashqa. Tsayllachawnam, Europatapis guerra tsarirqan, tsaynawpanam wayita kutiyanampaq Océano Atlántico nishqapa kutiyarqanatsu.
* Expedición 1932, 1936 y 1939/40 watakunachaw expediconario nishqakuna 12 rara hatun rahukunaman 18pita huqta waranqa metrosyuqkunaman witsayaanaq. Expedición 1932 watachaw Artesonraju (6025m), Huandoy (6395m), Huascarán Sur (6746m), Chopicalqui (6345m) hina Copa (6188m) nishqaman nawpta witsayaanaq. 1936 watachawnam Quitaraju (6036m), Pucajirca Sur (6039m) rahu hirkamanpis qatipaayanaq witsarnin. 1939 watachawnam Hualcán (6122m), Palcaraju (6274m), Tocllaraju (6034m), Chinchey hina Ranrapalca (6162m) rahu hirkaman chaayaanaq.
Tsaynawnam guerra qallaramuptin llapan kawaqkunata allaapa sasa patsaman churayamarqan. Wayiman kutina manam nuqakupaqnawnatsu kaykan, wakin nuna aylluyanqaata llapaakuna tsay wayi kuti mananam, munarpis manam atipaayanatsu. Llapaaniikunanam ushakashqa kaykan. Piru Mikuykunata, iñishinakunata rantipakur kananqa tariyaa alli kawayaanapaq
Hans Kinzl, Octubre 1939
Mapa
Wayiman kutiy, 1941 qallaq watachaw allaapa chaniyuqmi espedicionario nishqakunapaq tikrarinaq. Wisinu barco nishqakunata sillama mantsayaq, tsariyaptin; manaraq Alemaniaman chaarirnin huk naaanita tsariyarqan Japónpa hina Serbiapa. Makillachaw qipinkunata aparkur, wakin imaykakunata, iñishikunata, colecciones cientificas nishqanta, llapannin expedicionpa Limachaw haqirkur niykur qipanta llapanta apakuyarqan, Peru suyu guerraman yaykuptin.
Kushishqa, wakin rapra tupushqa, qillqashqakunata tariyarqan, atska siqikunata hina pampa maytutapis. Hina tsanaw llapan uqrakashqa kaptinpis kayaapuq imankunapis huk mushuq mapata rurayanampaq. Tsayraq Segunda Guerra Mundial ushaykaptin, qulla Yuraq Hankapa mapanta qillqayaanaq huk mapa wayichaw ushakaykaqchaw, kay wayita qishpitsiyaanaq llapan guerrachaw kaqkuna.
1939 expedición ushaykaptin, mapa qishpitsikuy qallarqan, kaypa ushaynin huk alli mushuq willakuy ruray Yuraq Hankapam. Kayqa huk mushuq qallakuy willakuyninmi. Mapaqa mana riqishqakunatam kananyaq riqitsikushqa hina kananqa kay patsachaw allaapa nunakuna patsamamata yatapaayan maychawkarpis, munayanqannaw imatapis rurayan.
«Mushuq mapa qulla Yuraq Hankapa, 5700 km2 rara hatun rahu hirkakuna kanaq. Llapan patsa mushuq mapan rurakashqa kanaq. Manam tsayqa mapaakunapa riqitsikuynin. Nuqakunapaq kay chakiyuq nawpa mapa rara hatun rahu hirkakunapam, kayqa hanka markakunachaw unay patsapitanam kashqa. Nawpachaw nuqakuna hatun rara hirkakunata imanaw kanan kanqanta liyiyanampaq aniyarqaa hina kay documento chaniyuqmi waray waratin hatun rara hirkakunata patsantsik imaw kayanqanta rikanapqmi, kayqa patsa pasaptinlla wiñanqa.»
Hans Kinzl
Hanka Yuraq AR aplicación nishqaqa imaykankunawan huk markapa, 3D nishqanwan pichutsin niykur yaykuqkunata hapallan expedición yukuylaayapita chaskin: huk interactiva geografia tikrakuychaw Yuraq Hankapa.